Początki buddyzmu w Rosji

Rosja jest jedynym europejskim krajem zamieszkiwanym przez tradycyjnie buddyjską grupę etniczną. Miejscowy buddyzm nie ogranicza się jedynie do nadkaspisjkich stepów. Aby odszukać inne ludy buddyjskie należy udać się daleko na wschód – na ziemie położone na pograniczu rosyjsko-mongolskim. Właśnie tutaj swoje siedziby mają Buriaci i Tuwińcy. Każdy z tych ludów przeszedł całkiem odmienną drogę do buddyzmu. Tekst ten nie ma stanowić rozbudowanego studium nad rozprzestrzenianiem się Dharmy na terenie Imperium Rosyjskiego. Celem autora jest naszkicowanie historii jaką przeszedł buddyzm – od początków jako religia azjatyckich koczowników, przez oficjalne uznanie, aż do budowy pierwszego dacanu w Sankt Petersburgu. Za datę graniczną przyjętą na potrzeby tekstu jest 21 lutego 1913 roku, dzień, w którym odprawiono pierwsze ceremonie w stołecznej świątyni Gunzeczonej (Gunzechoinei).

Buddyzm w Tuwie
Do pierwszych kontaktów mieszkańców współczesnej Republiki Tuwy z dharmą doszło w IX wieku podczas panowania Chanatu Ujgurskiego. W tym czasie widoczne były już rodzące się związki z kulturą mongolską. Przez wieki następowała powolna mongolizacja zarówno w wymiarze etnicznym jak i duchowym. Proces ten wydatnie przyspieszył wraz z chwilą włączenia tych obszarów w rodzące się imperium Czyngis Chana. Z tego okresu pochodzą najwcześniejsze, odnalezione do tej pory, pozostałości buddyjskich miejsc kultu. Do intensyfikacji kontaktów między Tuwińcami a buddyjskim duchowieństwem doszło wraz z rozpadem Chanatu Dżurdżeńskiego. Ziemie obecnej Republiki Tuwy w większości przeszły wówczas pod panowanie chińskiej dynastii Qing. W tym okresie doszło do największej aktywności mongolskich lamów docierających coraz dalej na północ. Najsilniejsze wpływy zdobywali duchowni ze szkół gelug i ningma.
Współistnienie w ramach jednego państwa wraz z terenami współczesnej Mongolii i Tybetu umożliwiły swobodne przenikanie buddyjskich doktryn na tereny zamieszkałe przez Tuwińców. Należy pamiętać, że w owym czasie nadal bardzo popularne były wierzenia szamanistyczne z wyraźnymi wpływami mongolskiego tengryzmu. Była to wymiana dwustronna. Tradycje buddyjskie wymieszały się z miejscowymi wierzeniami tworząc synkretyczny system charakterystyczny dla tej części świata. Szczególnie popularne były misteria czam związane ze szkołą ningma. Tuwińcy wielkim szacunkiem darzyli również medycynę tybetańską, będącą ważnym elementem tradycyjnego systemu edukacji.
Ciągłość instytucji i swoboda wymiany intelektualnej między Tuwą a Tybetem stanęła pod znakiem zapytania w 1911 roku. Upadek dynastii Qing sprawił, że duchowieństwo wraz z lokalnymi elitami zwróciło się do cara Mikołaja II z prośbą o objęcie opieką. Rząd w Sankt Petersburgu w 1914 roku podjął decyzję o objęciu Tuwy protektoratem. Należy pamiętać, że pomimo zwierzchności nad miejscową władzą, Rosjanie nie ingerowali w sprawy religijne mieszkańców.
Wielu lamów regularnie podróżowało na południe sprawiając, że związki tuwińskich buddystów z centrami intelektualnymi w Mongolii były wyjątkowo silne. Relacje te były znacznie silniejsze niż te ze społecznościami Buriatów i Kałmuków.
Szczególnym zainteresowaniem mnichów cieszył się klasztor w Urgrze. Miejsce to szybko zyskiwało na znaczeniu nie tylko jako centrum religijne, ale również gospodarcze. Dzięki szlakowi handlowemu łączącemu Rosję i Chiny powstał tu najsilniejszy w regionie ośrodek handlowy, który przekształcił się później w miasto Ułan Bator.
Pod koniec XIX wieku opat czadańskiego klasztoru uzyskał tytuł Chambo lamy stając się głową miejscowego buddyzmu. Całość zasad oraz form życia monastycznego wprost skopiowano według wzorców stosowanych w Mongolii. Zachowano nie tylko strukturę czy hierarchię, ale również terminologię używaną przez buddystów ze stepów.
Wiek XIX przyniósł wzrost znaczenia klasztorów (nazywanych z języka mongolskiego hure) jako ośrodków życia kulturalno-gospodarczego tuwińskich kożuunów.

Buddyzm w Buriacji
Historia rozwoju buriackiego buddyzmu sięga czasów protomongolskich ludów zamieszkujących obszary zabajkalskie. Prawdopodobnie Dharma znana była zarówno Hunom, Xiongnu jak i Kitanom władającym tymi terenami w starożytności. Świadczą o tym chociażby znalezione w grobowcach pozostałości po sznurach modlitewnych.
Prawdziwy rozkwit buriackiego buddyzmu przypada jednak dopiero na wiek XVII. Podobnie jak w przypadku Tuwy wiązał się on z wzrostem wpływów mongolskich. Jednak w odróżnieniu od sąsiadów z zachodu, w przypadku Buriacji były one skutecznie zrównoważone przez dwa czynniki: drugą falę buddyzmu skierowaną wprost z Tybetu oraz interwencję carską.
Panująca ówcześnie caryca Elżbieta II widziała w umacnianiu związków między rosyjskimi buddystami a ich odpowiednikami w Mongolii strategiczne zagrożenie. Władza Sankt Petersburga nad krajami położonymi na dalekich peryferiach imperium była często dość słaba, a bliskość Mandżurii sprawiała, iż dwór mógł czuć się niepewnie. Pierwszym krokiem do uznania niezależnej, buriackiej sanghi było potwierdzenie przez carat tytułu Bandido Khambo Lamy – zwierzchnika lokalnego buddyzmu. Dzięki temu posunięciu zerwano zależność tytularną od kleru mongolskiego. Był to jednak dopiero pierwszy etap, bo zagrożenie wpływami Mandżurii nadal pozostawało realne.
Kolejnym krokiem ku utworzeniu niezależnej sanghi miało być oficjalne uznanie buddyzmu przez rząd centralny. W 1741 roku wydano dekret uznający "lamaistyczne" wierzenia Buriatów. Był to niezwykle ważny krok dla przyszłego rozwoju buddyzmu w Rosji. W tym samym dokumencie władze centralne zezwoliły na powstanie 11 datsanów, w których miało zamieszkać 150 lamów.
Związki kulturowe z centrami duchowymi na południu nadal pozostawały bardzo silne. W 1846 roku wybudowano kolejne 34 datsany oraz rozpoczęto import tekstów religijnych bezpośrednio z Tybetu. Dzięki temu coraz bardziej umacniała się dominacja szkoły gelug w religijnym krajobrazie buriackiego buddyzmu. Wpływy kultury tybetańskiej sprawiły, iż dużym zainteresowaniem zaczęła się cieszyć ludowa medycyna. W 1869 roku w datsanie Tsugol zaczęto wykładać ją jako element tradycyjnego wykształcenia oferowanego w klasztorze. Nauczanie odbywało się pod kierownictwem lamy Choi Manramby. Szkolnictwo religijne dobry poziom nauczania utrzymując rozbudowane kontakty z innymi datsanami – głównie w Chinach i Mongolii. Dla zapewnienia podstaw wyższego wyształcenia religijnego, zgodnego z modelem tybetańskim, w datsanie Aginsk założono Duinkhor Kalaczakra. Umożliwiło to naukę bez konieczności odbywania długiej i ryzykownej wyprawy w Himalaje.
Rozkwit klasztorów i coraz większe zainteresowanie naukami Buddy sprawiło, iż w 1887 roku otwarto 29 wydawnictw publikujących materiały religijne pochodzące głównie z Tybetu oraz mongolskich klasztorów. Instytucje te działały bez większych zakłóceń aż do okresu radzieckich represji w latach 30. XX wieku.
Buddyzm Buriatów wykazuje jeszcze dalej posunięty synkretyzm, niż praktyki Tuwińców. Wiele obyczajów praktykowanych w starożytności nadal cieszy się dużą popularnością wśród miejscowej ludności. Modlitwy do duchów natury, personifikujących siły przyrody, stanowią ważny element kultury Buriatów. Jednak równie silne są wpływy tradycyjnych wierzeń mongolskich. Do najbardziej interesujących z nich należy kult owoo – świętych kurhanów. Został on włączony, bez większych problemów, do praktyk miejscowych buddystów.

Buddyzm w Kałmucji
Położona na północ od stoków Kaukazu Republika Kałmucji jest jedynym miejscem w Europie zamieszkiwanym przez tradycyjnie buddyjską społeczność. Współcześni Kałmucy pozostają blisko spokrewnieni z koczowniczymi Ojratami żyjącymi na stepach zachodniej Mongolii. Buddyzm dotarł do tej grupy wcześniej niż do pozostałych dwóch społeczności.
W drugiej połowie XVI wieku, gdy ordą władał Altan Chan, dharma po raz pierwszy dotarła do koczowników.
Do najwcześniejszych oficjalnych kontaktów między kałmucką arystokracją a dworem carskim doszło w 1608 roku, kiedy to przedstawiciele koczowników spotkali się z Wasylem Szujskim. Rok później chanat został włączony w granice imperium, mimo to zachował dość duża autonomię. Niecałe sto lat później koczownicy porzucili swoje dotychczasowe siedziby i udali się w długą podróż, którą zakończyli na stepach, między Wołgą a Donem, leżących na północ od Morza Kaspijskiego.
W 1771 roku władze centralne postanowiły wzmocnić kontrolę nad Kałmukami likwidując dotychczasową samorządność nomadów. Wielu niezadowolonych z takiej zmiany przeniosło się do Dżungarii. Na potrzeby administracyjne utworzono nowy urząd "Lamy Kałmuków" formalnie podległego Generałowi Gubernatorowi rezydującemu w Astrachaniu. Z jednej strony sprawiło to, iż głowa miejscowego buddyzmu stała się zależna od władz państwowych, z drugiej zaś uniezależniła religijną elitę od wpływów Mongolii, Tybetu lub pozostałych buddyjskich społeczności zamieszkujących Rosję.
Wierzenia Kałmuków, podobnie jak w przypadku pozostałych społeczności buddystów-nomadów, cechują się połączeniem dharmy z wcześniejszymi tradycjami. Omawiając wpływ nauk Buddy na życie koczowników warto wspomnieć o twórcy pisanego języka kałmuckiego – Zaji Pandita. Ten gruntownie wykształcony mnich był synem ojrackiego księcia i oddanego propagatora buddyzmu Babachana. Młody duchowny odbył w pierwszej połowie XVII wieku podróż do Tybetu, gdzie pobierał nauki w ramach tradycji gelug. Wracając do domu był już oficjalnym przedstawicielem V Dalajlamy mającym prowadzić akcje misyjne wśród koczowników.

Otwarcie pierwszego klasztoru w Sankt Petersburgu
Buddyzm od początku postrzegany był przez władze carskie jako religia mniejszości etnicznych. Nie oznaczało to, że praktyka była w jakikolwiek sposób ograniczana. Zasadniczym rdzeniem stołecznej sanghi byli oczywiście Kałmucy i Buriaci. Wśród nich znajdowali się zarówno studenci, kupcy jak i członkowie oddziałów kozackich. W 1897 roku w Sankt Petersburgu mieszkało około 75 buddystów. Nieco ponad dwadzieścia lat później, w 1910 roku, ich liczba niemal się podwoiła.
Otwarcie pierwszego dacanu w stolicy nie było jednak celem samym w sobie. Najważniejsze, z perspektywy ówczesnej społeczności buddyjskiej, miało być otwarcie Indyjsko-Tybetańskiego Centrum Duchowego mającego zajmować się tłumaczeniem najważniejszych pism religijnych na język rosyjski.
Bardzo aktywnym propagatorem tej idei był oficjalny wysłannik XIII Dalajlamy Agvan Dorzhiev. Początkowo przybył do Sankt Petersburga jako szef tybetańskiej misji dyplomatycznej mającej zdobyć poparcie Mikołaja II dla powstrzymania rosnących wpływów Wielkiej Brytanii oraz Chin w obszarze Himalajów. W latach 1905-1907 prowadził zbiórkę pieniędzy potrzebnych na wybudowanie stołecznego dacanu.
W wyniku pogarszającej się pozycji politycznej Dalajlamy, jego oficjalny przedstawiciel próbował zacieśnić współpracę z caratem. Jedną z rozważanych w owym czasie koncepcji była możliwość przyjęcia wygnanego Thubtena Gjaco do rosyjskiej stolicy i zaproponowanie objęcia zarządu nad powstającym klasztorem.
Elity państwowe wykazywały się dużą elastycznością i tolerancją w stosunku do stołecznej społeczności buddyjskiej. Niestety tego samego nie można powiedzieć o klerze prawosławnym. Duchowieństwo od początku było przeciwne budowie dacanu w stolicy. Uważali, iż rząd nie powinien wyrażać zgody na powstanie "pogańskiej" świątyni w Sankt Petersburgu. Początkowo zorganizowano publiczne modlitwy mające pokazać społeczny sprzeciw wobec decyzji cara. Tego rodzaju protesty odbyły się m.in. w Kijowie, Irkucku i Kazaniu. Z czasem opór prawosławnego duchowieństwa zaczął słabnąć.
Dnia 21 lutego 1913 roku oficjalnie ukończono budowę klasztoru. Zbiegło się to z 300 rocznicą rządów dynastii Romanowów. Panujący ówcześnie Mikołaj II oficjalnie zezwolił na przyjazd do stolicy dziewięciu lamów – wszystkich pochodzących z Rosji (trzech z Zabajkala, czterech z okolic Astrachania i dwóch ze Stawropola). Dnia 9 czerwca 1914 roku do Sankt Petersburga dotarła figura siedzącego Buddy podarowana lokalnej buddyjskiej społeczności przez króla Tajlandii Ramę VI. Było to pierwsze duże wydarzenie religijne związane z nowopowstałym dacanem.

Źródła anglojęzyczne:
Clements W. M., "The Greenwood Encyclopedia of World Folklore and Folklife: Southeast Asia and India, Central and East Asia, Middle East", Greenwood Press, 2006
Ostrovskaya E. A., "Buddhism in Sankt Peterburg", Saint Petersburg State University
Pearlman E., "Tibetan Sacred Dance: A Journey Into the Religious and Folk Tradition", Inner Traditions / Bear & Co, 2002
Zhukovskaia N. L., "Lamaism in Tuva", Anthropology & Archeology of Eurasia, 2001

Źródła rosyjskojęzyczne:
Сафронова Е. С., "Буддизм в России (российские буддологи о буддизме в России)", 2010
Сафронова Е. С., "Современный буддизм в России как часть буддийской цивилизации", 2009
Нестеркин С. П., "Основные тенденции развития буддизма в социокультурном пространстве России", 2009

Źródła internetowe (dostęp na 30.06.2016):
http://www.buddhismtoday.com/english/world/country/028-russia.htm
https://vbuddisme.ru/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%B2%D0%B0
http://www.slate.com/articles/news_and_politics/explainer/2004/11/how_bu...

Theme by Danetsoft and Danang Probo Sayekti inspired by Maksimer